Jak zrzec się spadku po zmarłej osobie?

Zrzeczenie się dziedziczenia ma charakter umowy zawieranej między przyszłym spadkodawcą i osobą należącą do obszaru jego spadkobierców ustawowych. Zawarcie takiej umowy następuje przed otwarciem spadku (tzn. przed śmiercią spadkodawcy), a zatem na wypadek śmierci przyszłego testatora. Jest to w prawie naszym jedyny wyjątek od zasady, którą jest zakaz podpisywania umów o spadek po osobie żyjącej. Zasada powyższa odnosi się zarówno do umów mających za przedmiot cały spadek jak i jego część.

W jakiej formie podpisujemy umowę dotyczącą zrzeczenia się dziedziczenia?

Kiedy planujemy zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia, musimy udać się do notariusza. Zgodnie z przepisami ustawy, umowa taka wymaga bowiem zachowania formy aktu notarialnego. Zawarcie jej w odmiennej formie (a zatem np. w formie pisemnej albo ustnie) sprawi, iż nie będzie to umowa obowiązująca.

Pomiędzy jakimi podmiotami można zawrzeć ową umowę?

Umowa może być zawarta między przyszłym spadkodawcą i spadkobiercą ustawowym, więc każdą osobą należącą do kręgu spadkobierców wskazanych w ustawie (małżonek spadkodawcy, jego zstępni, rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa). Jednak do kręgu podmiotów upoważnionych do dziedziczenia z ustawy należy także gmina albo Skarb Państwa, jednakże art. 1023 K.c. ewidentnie wyklucza możliwość odrzucenia spadku przez gminę albo Skarb Państwa. Więc niemożliwe jest stworzenie umowy, mocą jakiej Skarb Państwa albo gmina zrzekłyby się dziedziczenia po spadkobiercy.

Co jest treścią umowy o zrzeczenie się spadku (dziedziczenia)?

Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, przedmiotem tej umowy jest prawo do dziedziczenia. Zrzec możemy się jedynie prawa do dziedziczenia opartego na przepisach ustawy (tzw. ustawowy porządek dziedziczenia), bowiem akty wyraźnie umożliwiają taką możliwość jedynie w odniesieniu do spadkobiercy ustawowego. Jeśli zatem został ustanowiony testament, to nie wolno zawrzeć umowy eliminującej dziedziczenie testamentowe ze spadkobiercą wskazanym w tym testamencie. Należałoby także zaznaczyć, iż nie można zrzec się prawa do dziedziczenia na rzecz innej osoby, np. na rzecz innego spadkobiercy. Umowę możemy bowiem zawrzeć jedynie ze spadkodawcą.

Jakie skutki pociąga za sobą zrzeczenie się spadku (dziedziczenia)?

W rezultacie zawarcia umowy dotyczącej zrzeczenia się dziedziczenia ten, kto się zrzeka (więc spadkobierca ustawowy), jest wykluczony od dziedziczenia. Powyższy skutek dotyczy także zstępnych (dzieci, wnuków itd.) zrzekającego się, chyba, iż w umowie będzie postanowienie, iż zstępnych to nie dotyczy. Musi to być bezpośrednio wskazane w umowie w innym razie także zstępni zostaną wykluczeni od dziedziczenia bez potrzeby uzyskania ich zgody. Spadkobierca ustawowy, jaki zrzekł się dziedziczenia (oraz zwykle jego zstępni) jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku – traci więc prawo do zachowku.

Czy zawarcie tej umowy powoduje wykluczenie dziedziczenia na podstawie testamentu?

Przepisy określają, iż umowa wyklucza możliwość dziedziczenia w oparciu o ustawę. Jeśli zatem ktoś zawarł umowę o zrzeczenie się dziedziczenia z przyszłym spadkodawcą, to będzie mógł dziedziczyć na podstawie testamentu. Nie ma tu znaczenia fakt, kiedy testament został stworzony. Dotyczy to również testamentu stworzonego przed zawarciem tej umowy, jak i spisanego po jej zawarciu.

Czy dopuszczalne jest, po zrzeczeniu się dziedziczenia, przywrócenie tego prawa?

Tak. Są w tym obszarze dwie możliwości:

1. spadkodawca może stworzyć testament, w jakim umieści osobę, z jaką zawarł umowę o wyłączenie dziedziczenia – lecz w tym wypadku osoba ta wciąż jest wykluczona od dziedziczenia z mocy ustawy oraz nie staje się z powrotem spadkobiercą ustawowym; jest jednak spadkobiercą testamentowym oraz dziedziczy na podstawie testamentu;
2. żeby zrzekający się mógł być z powrotem spadkobiercą ustawowym, potrzebne jest ponowne udanie się do notariusza oraz zawarcie umowy uchylającej umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia. Rzecz jasna między tymi samymi podmiotami, jakie zawarły ową pierwszą umowę. Zrzeczenie się dziedziczenia może zatem zostać uchylone przez umowę pomiędzy tym, kto zrzekł się spadku, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Taka umowa także wymaga formy aktu notarialnego.